| dc.contributor.advisor |
Boeyens, J. C. A.
|
|
| dc.contributor.author |
Breytenbach, Marius Ebersohn
|
|
| dc.date.accessioned |
2026-06-11T12:24:51Z |
|
| dc.date.available |
2026-06-11T12:24:51Z |
|
| dc.date.issued |
2026-02 |
|
| dc.identifier.uri |
https://ir.unisa.ac.za/handle/10500/32604 |
|
| dc.description |
Text in English, with abstract in English, Afrikaans and Tsonga |
en |
| dc.description.abstract |
This study examines the earliest colonial farms established in the Tygerberg region
of the Western Cape (Cape Colony) as the Cape transitioned from a fragile VOC
victualling station to a permanent agrarian colony during the late seventeenth and
early eighteenth centuries. The research investigates the dynamic interaction
between early settler farmers and the Tygerberg landscape during a formative phase
of colonial settlement. Using a landscape archaeological approach, the study
explores how colonists in a rural frontier context conceptualised, organised, and
transformed their environment, and how these processes were materialised in the
archaeological record. The rural colonial landscape is treated as an artefact shaped
by accumulated human activity and influenced by environmental conditions,
institutional frameworks, and everyday practices. Drawing on cultural landscape
theory, landscape biography, and phenomenological perspectives, the study
integrates archival sources, GIS-based spatial analysis, architectural recording, and
targeted archaeological investigation. A systematic time–space analytical framework
is applied to identify and interpret successive occupational layers across a network
of early Tygerberg farms, with particular attention to farm werf layouts, building
practices, farming strategies, and land-use patterns. The findings demonstrate that
early Tygerberg farms were not static or uniformly planned entities, but rather
dynamic, evolving landscapes characterised by adaptation, experimentation, and
incremental development. Variations in werf layouts, construction materials, and
spatial organisation reflect a pragmatic negotiation between European cultural
traditions, VOC regulations, and the environmental realities of the Cape frontier.
These practices reveal the emergence of locally grounded colonial identities and
ways of dwelling that predate and anticipate the vernacular architectural forms
traditionally associated with the eighteenth century. By treating the rural colonial
landscape as an active historical agent rather than a passive backdrop, this study
contributes to broader debates in historical and landscape archaeology concerning
colonialism, identity formation, and human–environment interaction. It also provides
the first comprehensive landscape-based archaeological study of the earliest
Tygerberg farms, demonstrating the value of integrative and biographical |
en |
| dc.description.abstract |
Hierdie studie ondersoek die vroegste koloniale plase wat gedurende die laat
sewentiende en die vroeë agtiende eeu in die Tygerberg-streek van die Wes-Kaap
(Kaapkolonie) gevestig is. Dit ondersoek die dinamiese wisselwerking tussen vroeë
koloniale boere en die Tygerberg-landskap gedurende die vormingsfase van
koloniale nedersettings waartydens die Kaap oorgegaan het van ‘n kwesbare VOCverversingstasie
na ‘n permanente landboukolonie. Deur gebruik te maak van ‘n
landskapargeologiese benadering, ondersoek die studie hoe Europese setlaars in ‘n
landelike grenskonteks hul omgewing gekonseptualiseer, georganiseer en
getransformeer het, en hoe hierdie prosesse in die argeologiese rekord vasgevang
is. Die landelike koloniale landskap word hanteer as ‘n artefak wat gevorm is deur
voortdurende menslike aktiwiteite en beïnvloed is deur omgewingstoestande,
institusionele raamwerke en alledaagse praktyke. Deur te steun op
kultuurlandskapteorie, landskapbiografie en fenomenologiese perspektiewe,
integreer die studie argivale bronne, GIS-gebaseerde ruimtelike analise,
argitektoniese opnames en gerigte argeologiese ondersoek. ‘n Sistematiese tyd–
ruimte-ontledingsraamwerk word toegepas om opeenvolgende bewoningslae oor ‘n
netwerk van vroeë Tygerberg-plase te identifiseer en te interpreteer, met besondere
aandag aan die uitleg van plaaswerwe, boupraktyke, boerderystrategieë en
grondgebruikspatrone. Die bevindinge toon dat vroeë Tygerberg-plase nie statiese of
eenvormig beplande entiteite was nie, maar eerder dinamiese, ontwikkelende
landskappe gekenmerk deur aanpassing, eksperimentering en inkrementele
ontwikkeling. Variasies in die uitleg van werwe, boumateriaal en ruimtelike
organisasie weerspieël ‘n pragmatiese verdiskontering van Europese kulturele
tradisies, VOC-regulasies en die omgewingsrealiteite van die Kaapse grensgebied.
Hierdie praktyke openbaar die ontstaan van plaaslik gegronde koloniale identiteite
en woonwyses wat die Kaapse streeksargitektuur wat tradisioneel met die agtiende
eeu geassosieer word, voorafgegaan en geantisipeer het. Deur die landelike
koloniale landskap as ‘n aktiewe historiese agent eerder as ‘n passiewe agtergrond te hanteer, dra hierdie studie by tot breër debatte in historiese en
landskapargeologie rakende kolonialisme, identiteitsvorming en mens–omgewinginteraksie.
Dit bied ook die eerste omvattende landskapgebaseerde argeologiese
studie van die vroegste Tygerberg-plase, wat die waarde van integrerende en
biografiese benaderings demonstreer vir die ondersoek van vroeë koloniale
kontekste wat gekenmerk word deur ‘n vae argeologiese nalatenskap en
gefragmenteerde dokumentêre rekords. |
af |
| dc.description.abstract |
Nkambisiso lowu wu kambisisa mapurasi yosungula ya vukoloni lawa ya simekiweke eka ndzhawu ya Tygerberg ya exifundzhakulu xa Western Cape (Cape Colony) eku heleni ka lembe xidzana ravu makume- nkombo na le kusunguleni ka khume-nhungu. Loko Cape yi cinca kusuka eka xitichi xo nyenyela xa VOC lexinga kuya eka koloni ya nkarhi hinkwawo ya “agrarian”, vulavisisi byi lavisisa ku tirhisana loku cinca cincaka
exikarhi ka van’wamapurasi vosungula va vavakoloni xikan’we na ndzhawu ya Tygerberg hinkarhi wa xiphemu xo vumba xa vutshamo bya vukoloni. Hi ku tirhisa endlelo ra ndzhawu ya matimu ya khale , ndzavisiso wu lavisisa ndlela leyi vahlapfa va le tindhawini ta le makaya va anakanyeke, va hleleke ni ku hundzula mbango wa
vona ha yona, ni ndlela leyi endlelo leri ri humeleleke ha yona eka tirhekhodo ta ndhawu ya matimu ya khale. Tindhawu ta le makaya ta tikoloni ti langutiwa tanihi nchumu lowu vumbiweke hi migingiriko ya vanhu leyi hlengeletiweke ni leyi kuceteriweke hi swiyimo swa mbango, swivumbeko swa minhlangano ni maendlelo ya
siku na siku. Ku dirowiwa ka thiyori ya swa vutshami bya mfuwo ku tirhisa matimu ya ndzhavuko na mavonelo ya ntumbuluko, dyondzo leyi yi hlanganisa swihlovo swa vuhlayiselo, ku hlahluvisisa mbango loku sekeriweke eka GIS, ku rhekhoda ka miako na vulavisisi bya ndhawu ya matimu ya khale lebyi kongomisiweke. Ku tirhisiwa
endlelo ra nkarhi na ndzhawu ku kumisisa no hlamusela swiyimo swa mintirho leyi landzelanaka hi ku landzelana eka netiweke ya mapurasi yo sungula ya Tygerberg, hi ku yisa nyingiso wo hlawuleka eka ku vekiwa ka mapurasi, maendlelo yo aka, maendlelo ya vurimi na maendlelo yo tirhisa misava Leswi kumiweke swi kombisa leswaku mapurasi ya khale ya Tygerberg a ma nga yimi kumbe a ma kunguhatiwe hi ndlela leyi fanaka, kambe a ma ri ya matimba, a ma cinca-cinca naswona a ma fambisana ni ku cinca-cinca, ku ringeta swilo ni ku hluvuka hakatsongo-tsongo. Ku hambana eka ndlela leyi “werfs layout” swi akiwaka ha yona, swilo swo aka ha swona na nhleleko wa ndhawu swi kombisa ku twanana exikarhi ka mindhavuko ya ndhavuko
ya le Yuropa, milawu ya VOC, na mbango wa le ndzilakaneni wa Cape. Maendlelo lawa ya komba ku humelela ka vutitivisi bya tikoloni bya laha kaya na tindlela ta ku tshama leti nga emahlweni na ku langutela swivumbeko swa vuaki bya ndhavuko leswi fambelanaka na lembe xidzana ra vukhume nhungu. Hi ku languta tindhawu ta le makaya ta tikoloni tanihi xiphemu xa matimu ku nga ri ndhawu yo tshama eka yona, ndzavisiso lowu wu hoxa xandla eka minjhekanjhekisano yo anama ya matimu ni vuyimburi bya tindhawu ta khale mayelana ni vukoloni, ku vumbiwa ka vutitivisi ni ku tirhisana ka vanhu ni mbango. Yi tlhela yi nyika ndzavisiso wo sungula lowu heleleke wa vuyimburi bya masimu yo sungula ya Tygerberg, yi kombisa nkoka wa tindlela to
hlanganisa ni ta ntivo-vutomi ku lavisisa swiyimo swo sungula swa tikoloni leti nga ni vuthala bya vuyimburi lebyi nga vonakiki kahle ni tirhekhodo ta matsalwa leti nga ni swiphemu-phemu. |
tso |
| dc.format.extent |
1 online resource (xxiii, 377 leaves): illustrations (chiefly colour) |
en |
| dc.language.iso |
en |
en |
| dc.subject |
Landscape archaeology |
en |
| dc.subject |
Historical archaeology |
en |
| dc.subject |
Cape Colony |
en |
| dc.subject |
Colonial landscapes |
en |
| dc.subject |
Tygerberg region |
en |
| dc.subject |
Dutch East India Company |
en |
| dc.subject |
Early colonial farms |
en |
| dc.subject |
Rural settlement |
en |
| dc.subject |
Werf layout |
en |
| dc.subject |
Cultural landscape |
en |
| dc.subject |
Landskapargeologie |
af |
| dc.subject |
Historiese argeologie |
af |
| dc.subject |
Kaapkolonie |
af |
| dc.subject |
Koloniale landskappe |
af |
| dc.subject |
Tygerberg-streek |
af |
| dc.subject |
Nederlandse (Verenigde) Oos-Indiese Kompanjie |
af |
| dc.subject |
Vroee koloniale plase |
af |
| dc.subject |
Landelike nedersetting |
af |
| dc.subject |
Werfuitleg |
af |
| dc.subject |
Kulturele landskap |
af |
| dc.subject |
Matimu ya ndhawu |
|
| dc.subject |
Matimu ya swili swa khale |
|
| dc.subject |
Cape koloni |
|
| dc.subject |
Tindhawu ta tikoloni |
|
| dc.subject |
Xifundza xa Tygerberg |
|
| dc.subject |
Dutch East India Company |
|
| dc.subject |
Mapurasi yo sungula ya tikoloni |
|
| dc.subject |
Ndhawu ya le Makaya |
|
| dc.subject |
Werf layout |
|
| dc.subject |
Ndhawu ya ndhavuko |
|
| dc.subject.lcsh |
Landscape archaeology -- South Africa -- Western Cape |
en |
| dc.subject.lcsh |
Farms, Colonial -- South Africa -- Western Cape -- History |
en |
| dc.subject.lcsh |
Nederlandsche Oost-Indische Compagnie |
en |
| dc.subject.lcsh |
Historical geography |
en |
| dc.subject.lcsh |
Architecture, Colonial -- South Africa -- Western Cape |
en |
| dc.subject.lcsh |
Material culture -- South Africa -- Western Cape -- History |
en |
| dc.subject.lcsh |
Indigenous peoples -- South Africa -- Western Cape |
en |
| dc.subject.lcsh |
Geographic information systems -- South Africa -- Western Cape |
en |
| dc.subject.other |
UCTD |
|
| dc.title |
The earliest colonial farms in the Tygerberg region of the Western Cape (Cape Colony): a landscape archaeological study |
en |
| dc.type |
Thesis |
en |
| dc.description.department |
Archaeology |
en |
| dc.description.degree |
PhD (Archaeology) |
en |